Posts Tagged ‘Ρομαντισμός’

Ρωμαντισμός εναντίον καπιταλισμού

20 Μαΐου, 2016

Moonlit-Night-8Όλο το τελευταίο διάστημα, από την 23η Απριλίου του 2010, όπου ο Γιώργος Παπανδρέου ανακοίνωνε την ένταξή μας στην νεροσυρμή χωρίς επιστροφή που αποδείχθηκε πως ήταν το πρώτο «Μνημόνιο κατανόησης»(MoU), έχουν μειωθεί οι περισσότερο «οικουμενικού» χαρακτήρα αναζητήσεις και συζητήσεις από τον δημόσιο λόγο, τουλάχιστον στο μέτρο που δεν εντάσσονται σε μια άμεσης χρησιμότητας πρακτική.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αφορούν την ιστορία των factory-workersιδεών και μάλιστα των ρηξικέλευθων ιδεών ανακινεί παραταύτα η πρόσφατη μετάφραση του δοκιμίου των Michael Lowy και Robert Sayre (Εκδ. Έρασμος, 09/2015, μτφ. Ρ. Πεσσάχ) «Ρομαντισμός εναντίον καπιταλισμού» με προλόγιση του καθ. Στ. Ροζάνη.
Αυτό το ζήτημα έχει να κάνει με την φύση όπως και την σύμφυση των κοινωνικοοικονομικών ρευμάτων του καπιταλισμού, του αντικαπιταλισμού/σοσιαλισμού, καθώς και του Διαφωτισμού και του Ρωμαντισμού.  Χαρακτηριστική πτυχή αυτού του ζητήματος είναι οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες που εμφανίστηκαν κατά τον Μεσοπόλεμο και ειδικά ο ναζισμός.

(more…)

Ο Εγωκεντρισμός, η ιερότητα της φιλίας

6 Δεκεμβρίου, 2010

Ναι, έρχονται κάποιες στιγμές που βλέπεις καθαρά, στιγμές διαυγούς σύλληψης του πόσο βαθύτατα σαπισμένη είναι αυτή η κοινωνία που έχουμε(-νε) φτιάξει. Ειδικότερα, ότι ισχύει για τους σημερινούς ανθρώπους, που βιώνουν ως τα κατάβαθα του είναι τους «έγνοιες μικρές και λύπες» και το «ψυχικό κενό της εκκοσμικευμένης κοινωνίας», όπως το έλεγε αυτός ο υπέροχος άνθρωπος, ο ακαδημαϊκός Κρίστοφερ Λας. Έτσι και προ μερικών ημερών συνέβη σε εμένα, όταν μία καλή φίλη (και, πρωτίστως, αδελφή) μου μου έγραφε, ευγενικότατα, επειδή ανησυχούσα να μάθω τι συνέβη με μια τόσο σημαντική υπόθεση(πνευματική), «Σε ευχαριστώ που νοιάζεσαι». Αυτή η ευχαριστία πραγματικά με «σκότωσε»… διότι πριν από μερικές δεκαετίες, οι άνθρωποι σε αυτόν τον τόπο ζούσαν με ξεκλείδωτες πόρτες και έμπαιναν ο ένας στο σπίτι του άλλου σαν να ήσαν πράγματι -και όχι μόνο ψιλώ ρήματι, δηλαδή στα (χριστιανικά) λόγια- «όλα κοινά»- δεν υπήρχε καν συνείδηση ιδιοκτησίας(πλην των εκδυτικισμένων αστών), του καταραμένου και φαντασιακού για τους Πατέρες ρήματος «το εμόν και το σον«… Αλλά και εγώ άλλωστε δεν κάνω τα ίδια; Σε κάποιον ψιλικατζή που ρωτούσε με ενδιαφέρον μία κοπέλα με νεογνό παιδί, τον ρώτησα, ηλιθίως, «κόρη σας είναι;»… Ο λόγος, λοιπόν, περί εγωκεντρισμού, εγωκεντρισμού σε μια κοινωνία που είναι πρωτόγνωρα ομογενοποιημένη και κομφορμιστική και που στέκεται τόσο πολύ λιγότερο κριτικά απέναντι σε ό,τι ονομάζουμε «κυρίαρχη ιδεολογία», όπως τα έχει ήδη τονίσει σωστά ο Ζακ Ελλύλ, αυτό το φαινόμενο σκεύους εκλογής, πριν 40 τόσα χρόνια…

(more…)

Για την οπισθοδρόμηση στα “ορθολογιστικά φώτα” του 18ου αιώνα(μέρος Β’)

4 Αυγούστου, 2010

Ήδη είπαμε στο προηγούμενο μέρος για την πασιφανή «ήττα των ορθολογιστικών φώτων» προς κάτι ανώτερο· ήδη λίγο πριν, οπότε, για ένα ολόκληρο αιώνα(17ο), όπως το λέει ο d’Alembert στα «στοιχεία φιλοσοφίας» του*, είχε κυριαρχήσει στην Δύση η φιλοσοφία του Καρτέσιου, υπήρχε αναγνώριση στο τέλος ενός έργου του περί Φιλοσοφίας, ότι το σίγουρο είναι, ότι πολύ πιο βέβαια από ό,τι αναφερόταν εκεί ήσαν αυτά που αποκαλύπτει ο Θεός. Τώρα, ερχόμαστε σε μία νέα σύνθεση που είναι κοντά σε αυτήν την παραδοχή του Καρτέσιου**, είναι μία νέα σύνθεση και είναι μία μετεπαναστατική σύνθεση. Ας το πούμε και αλλιώς: στους αντιδιαφωτιστές δεν υπάρχουν παρά ελάχιστοι αποκαταστασιακοί, δηλαδή αυτοί που θα ήθελαν να επαναφέρουν κάποιους θεσμούς ή όλους του Παλαιού Καθεστώτος(ancien regime), παρά την ατελεύτητη βαρβαρότητα που φτάνει σε ένα ολοκληρωτισμό χωρίς όρια, που εγκαινιάζουν οι Νέοι Χρόνοι στο όνομα του Διαφωτισμού, στο όνομα της Πατρίδας και της Δημοκρατίας. Παρ’όλ’αυτά σήμερα, εν Ελλάδι, παρατηρούμε την δράση κάποιων ακαδημαϊκών ή αρθρογράφων που, από την δεκαετία του ’90 εντονότερα, μας κήρυτταν την -εξ ορισμού αντιδραστική- επιστροφή στον ορθολογισμό, τον Ορθό Λόγο, την επιστήμη, δηλαδή την επιτομή της αστικής ιδεολογίας.

(more…)

Στιχουργικές παρεκβάσεις(13): «Φύσης έρως», του «Φώτανδρου του Έλληνος»

13 Ιουλίου, 2010

Ένα ακόμη στιχούργημα του Φώτανδρου για την φύση. Όταν το βλέμμα πέφτει, λοιπόν, στα δέντρα, στα φρούτα, στα πλασματάκια που αίφνης κάνουν την εμφάνισή τους, υπάρχει κάτι σαν μία μικρή μέθεξη. Για εμάς τους Χριστιανούς, θα μπορούσαμε να θυμήσουμε το παράδειγμα τόσων Αγίων που έβρισκαν συχνότατα χρόνο, προκειμένου να περπατήσουν στην φύση «κατάφορτοι δέος και συγκίνηση», σκεπτόμενοι, ότι όσο υπάρχει η φύση άθικτη σε κάποιο βαθμό τόσο ο άνθρωπος θα αίρεται σε αληθινή δοξολογία προς τον αληθινό Θεό…

Αλλά πώς μπορεί να ξεχάση κανείς ακόμη και τα του Βολταίρου που παρά το ότι ο Άγ. Αθανάσιος ο Πάριος τον αποκάλεσε, σε υπερθετικό βαθμό, «ρυπαρώτατο, αλογώτατο, και χοιροειδέστατο», θεωρούσε, ότι και μόνο από την Φύση, θα μπορούσαμε να εννοήσουμε την ύπαρξη του Θεού, και έτσι δεν χρειάζονταν οι θεωρίες του Καθολικισμού -και σε αυτό το πλαίσιο είπε το περιβόητο περί «επινόησης του Θεού». Βεβαίως, ο ρομαντισμός, ως ρεύμα της Ευρώπης, ανήγαγε τον συναισθηματισμό αυτό προς την φύση σε ένα τελείως άλλο επίπεδο. Και εδώ, άλλωστε, μπορεί κανείς να δη το πώς τεκμαίρεται η κατάταξη του Ρουσσώ στους αντιδιαφωτιστές……

(more…)

Παρεκβάσεις στιχουργικές(1): η α-παρτία- του «Φώτανδρου του Έλληνος»

4 Μαρτίου, 2010

Φίλος καλός μας απέστειλε στιχούργημα στο οποίο εκφράζει αισθήματα ευγενή και εσθλά με λεπτότατη, επί πλέον, όπως θα το διαπιστώσετε ίσως και εσείς, φιλοσκώμμονα διάθεση. 🙂 Πάγιά μας «πολιτική» στο ιστολόγιο είναι η δημοσίευση παντός τέτοιου πνευματικού δημιουργήματος, βέβαια, ανεξαρτήτως συμφωνίας ή πόσης. Κατά συνέπεια, δείτε, αν θέλετε, παρακάτω το εν λόγω στιχούργημα και, καθώς το λένε οι Φραγκολεβαντίνοι, «you enter at your own risk».

(more…)

Δύση και Χέρτσεν(2):αδιέξοδα της Δύσης, ορθολογισμός, επιφανειακότητα και η δυτική αντίδραση

3 Μαρτίου, 2010

Στο προηγούμενο, είπαμε για την Δύση και πόσο αυτή απογοήτευσε τον μέγιστο δυτικόφιλο φιλόσοφο Alexander Herzen. Πράγματι, αυτή ήταν πολύ μακρϋά από την ρωσσική αντίληψη.  Κύριο γνώρισμα της Δύσης είναι, για πάρα πολλούς μεγάλους, η επιφανειακότητα, η επιπολαιότητα(το ίδιο είναι). Αυτό συνήθιζε να το λέει ο μέγιστος της παρ’ημίν λογοτεχνίας και δοκιμιογραφίας, ο κυρ Φώτης Κόντογλου. Αλλά το έλεγαν και πάρα πολλοί άλλοι, μεταξύ των οποίων ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι στον συγγραφέα Μελχιόρ ντε Βογκέ. Αυτό το γνώρισμα έχει, όντως, ο ρηχός ρασιοναλισμός(«ορθολογισμός»).

(more…)

Εθνικής ταυτότητας ολίγιστα παραλειπόμενα ή περί πρωτοασηκρήτισσας του Υπ. [όχι εθνικής] Παιδείας(μέρος Β’)

26 Ιανουαρίου, 2010

Λέγαμε πριν για την γαλλική-φράγκικη εθνική ταυτότητα και το ότι ο Σατωμπριάν μας γράφει τα κάτωθε:

«Η καθημερινή εμπειρία μας οδηγεί να αναγνωρίσουμε ότι οι Γάλλοι ενστικτωδώς βαδίζουν προς την εξουσία· δεν αγαπούν καθόλου την ελευθερία·η ισότητα είναι το μόνο είδωλό τους. Όμως, η ισότητα και ο δεσποτισμός έχουν μυστικούς δεσμούς. Με βάση αυτά τα δύο δεδομένα, ο Ναπολέων κατάγεται απευθείας από την καρδιά των Γάλλων»(Σατωμπριάν, «Σκέψεις και αφορισμοί», σ.47).

O Chateaubriand(1768-1848)

Από την άλλη, η ελληνική ταυτότητα έχει άλλα γνωρίσματα, τα οποία ήδη σκιαγραφήσαμε στα πιο πάνω. Δηλαδή είναι η ζήτηση της αλήθειας σε όλες της μορφές της, το Ωραίο, την Γνώση κ.λπ.

Μία θαυμάσια περιγραφή της ελληνικότητας μας δίνει ο Απόστολος Παύλος στην ομιλία του στον Άρειο Πάγο, καθώς και η όλη εξιστόρηση των Πράξεων. Ο Παύλος περιηγούμενος στις Αθήνες βλέπει, ότι οι Αθηναίοι είναι «κατά πάντα δεισιδαιμονέστεροι»(το ίδιο που έλεγαν οι μεγάλοι Καππαδόκες/Έλληνες Πατέρες για τον Λιβάνιο, δηλαδή), δηλαδή ευσεβέστεροι, δηλαδή θεοκεντρικότεροι.  Η θεοκεντρικότητα, λοιπόν, είναι ένα δεύτερο τυπικό χαρακτηριστικό της ελληνικότητας.  Ο Παύλος, στην θαυμάσια αυτή του ομιλία, εφελκύει, πέραν του Διονυσίου του Αρεοπαγίτη και Δαμάρεως, στωικούς, επικουρείους. Μάλιστα, ως μεγάλος ελληνιστής βάσει των σπουδών του, χρησιμοποιεί αυτούσιες φράσεις Αρχαίων Ελλήνων ποιητών(εδώ -«ως και τινες των καθ’ υμάς ποιητών ειρήκασι«), για να πολεμήση την ειδωλολατρία και την ενοίκηση (πρβλ. «καθιέρωση») θεών σε είδωλα!

Τρίτο, έλασσον, χαρακτηριστικό είναι η εμμονή στην ιδιαίτερη αξία του ανθρώπου και η υπέρβαση του ατόμου, ο ανθρωπισμός, ιδιαίτερα ένα ρεύμα που ξεκίνησε από την εποχή του Μενάνδρου(4ος-3ος αι. μ.Χ.) και μετά και ολοκληρώθηκε στον «χριστιανικό ανθρωπισμό»(πρβλ. «το Σάββατο δια τον άνθρωπο έγινε και όχι ο άνθρωπος για το Σάββατο»). Όλη η αρχαία ελληνική φιλοσοφία έχει ονομαστή ανθρωπισμός. Ο απόλυτα ελληνολατρης ρήτορας Κικέρωνας χαρακτήριζε humanitas την αρχαία ελληνική παιδεία, εξ ου και το «ανθρωπιστική παιδεία» που λέμε σήμερα.

Τέταρτο χαρακτηριστικό είναι η μυστική πορεία, η ανακάλυψη του μικρόκοσμου που είναι ο άνθρωπος, η μυστική γνωσιολογία, όπως την γνωρίζουμε από τον Πυθαγόρα, τον Ηράκλειτο τον Εφέσιο, τους Ορφικούς, τα Ελευσίνια Μυστήρια, ενώ τέτοιες τάσεις είχε και ο Πλάτωνας, που κατέληξε στο ικανοποιητικό για την εποχή του «Θεός ου μείγνυται ανθρώποις». Αυτή η σπερματική πορεία ολοκληρώθηκε στην Ορθοδοξία. Αυτή ήταν, ως λέγεται, η αρχαιοελληνική γνωσιολογία. Από την άλλη, στην αλλοτριωμένη Δύση, αυτό το νήμα υπάρχει, αλλά είναι κρύφιο. Υπάρχει στον αναγεννησιακό Μπαίμε, στον κατ’εξοχήν Γερμανό ρομαντικό Χριστιανό Νοβάλις, τον Ολλανδό φιλόσοφο Hemsterhuis(πρβλ. τα περί «ιερής αίσθησης» με την Ορθόδοξη θεολογία της «καρδίας»!), τον Ιωάννη του Σταυρού, τον Ιωάννη της Σιωπής, την Τηρεσία της Άβιλα,  εσχάτως τον υπαρξισμό. Αλλά πάντως το κύριο νήμα, υφάδι είναι αυτό που ξεκίνησε με τον Ακινάτη που κατέστησε τις Ενέργειες, την Χάρι του Θεού …χάριτες κτιστές και μετρήσιμες(!) με μία κοσμική νομικιστική λογική περί αξιομισθιών των Αγίων*.  Καλή ανάλυση, κατανοητή και προσιτή στο κοινό σε όλα αυτά έχει κάνει ο Θεσσαλονικέας συγγραφέας, τουρκολόγος και δημοσιογράφος Ν. Χειλαδάκης στο αξιολογότατο βιβλίο του «Ανατολική αυτοκρατορία», όπου μιλάει και για τον σύγχρονο πόλεμο Ανατολής -Δύσης, ένα γνωσιολογικό, γνωσιοθεωρητικό πόλεμο στο βάθος.

Πολλά θα μπορούσα να ειπωθούν και τελείως άλλα ίσως επ’αυτών.Γεγονός είναι, ότι και εθνική συνέχεια υπάρχει (κατ’εξοχήν, θα έλεγα) στον ελληνισμό, όπως δέχονται οι περισσότεροι σοβαροί εθνολόγοι, ιστορικοί, κ.α. του εξωτερικού και φέρει ως κληρονομιά πάρα πολύ βαριές παρακαταθήκες, από τις σημαντικότερες που έχουν ποτέ εμφανιστεί. Ίσως για αυτό και ο Κλήμης ο Αλεξανδρείας μιλούσε κάπου για ειδική κλήση του ελληνισμού. Βεβαίως, όπως και στο εβραϊκό έθνος, η αξία μας βασίζεται στο άηθες ήθος(«οι πράξεις μας είναι η μόνη ιδιοκτησία», όπως έλεγε ο Χρυσόστομος) και το πνεύμα μας, όχι στην όποια και οσοδήποτε υψηλή καταγωγή μας, που παράγει απαιτήσεις, αφού γνωρίσαμε την αλήθεια περισσότερο.

Δεύτερο γεγονός είναι, ότι το έθνος(βλ. Αριστοτέλη, Ηρόδοτο, Θουκυδίδη) συγχέεται από πάρα πολλούς με το λατινικό natio (του 18ου αιώνα)! Αυτή η μετάφραση των αρχαίων ελληνικών όρων στην λατινική έχει προκαλέσει πάρα πολλά προβλήματα, όπως έλεγε και ο μέγιστος εκ των παρ’ημίν φιλοσόφων και δοκιμιογράφων Χρ. Μαλεβίτσης. Άλλο είναι ο Λόγος(που εμπεριέχει τα όριά του) και άλλο η Ratio, άλλο είναι το έθνος και άλλο το νεοφανές natio, άλλο είναι η κοινωνία και άλλο η societas, άλλο είναι η αλήθεια και άλλο η veritas(και άλλο η ρωσσική πράβντα, συμπληρώνω). Συνείδηση ελληνισμού, σε επίπεδο παιδείας ή καταγωγής, υπήρχε καθ’όλη την Αυτοκρατορία της Ρωμανίας, εξ ου και διδασκόταν στα σχολιά ο Έλληνας τω γένει ιερέας εθνικός το θρήσκευμα Πλούταρχος και όχι ο Βιργίλιος, ο Οράτιος, ο Σενέκας ή ο Κικέρων. Αυτή η συνείδηση ενισχύθηκε, όπως έλεγε και η Ε. Γ.-Αρβελέρ, μετά την Εικονομαχία, και έγινε «ελληνορθόδοξη», όπως γράφει κάπου. Τότε, λέει και ο Δ. Ζακυθηνός, είχαμε το Οικουμενικό Χριστιανικό Κράτος του Ελληνισμού. Ο δε Μπερντιάεφ στο «για την κοινωνική ανισότητα» γράφει, ότι οι «Βυζαντινοί» έβγαλαν τους τότε παγανιστές Ρώσσους από την βαρβαρότητα, δίνοντάς τους εκείνη την εποχή περίπου, την Ορθόδοξη πίστη και την ελληνική παιδεία.

Όσον αφορά δε ένα ορισμένο(διότι υπήρχαν πάρα-πάρα πολλών ειδών, βέβαια***) ρομαντισμό που οι αληθινοί, καθολικοί Φιλέλληνες όπως ο Λ. Γκεμερέυ μέμφονται, ζωγράφησε μία παραμορφωτική εικόνα του ελληνισμού και ιδιαίτερα του αρχαίου ελληνισμού. Σε αυτήν την παραμορφωμένη εικόνα οφείλονται και οι επιθέσεις προσώπων όπως ο Χάιντεγκερ στην αρχαία Ελλάδα ή του πρώιμου Γκαρωντύ που έγραψε το περίφημο εξαίρετο δοκίμιό του «Η Δύση είναι ένα ατύχημα».  Γεγονός αδιαμφισβήτητο είναι, ότι η πρώιμη νεωτερικότητα, δηλαδή τα δυτικά «ορθολογιστικά φώτα», τόνισε/αν περισσότερο σε επίπεδο κοσμοθεωρητικό τις έννοιες της Πατρίδας και της Δημοκρατίας, σε βαθμό που ο «αρχάγγελος της επανάστασης» της Γαλλίας Σαιν-Ζυστ(ο πρώτος συνοδοιπόρος και φίλος του «άφιππου Ναπολέοντα»  Μαξ. Ροβεσπιέρου) είχε θεωρητικά θεμελιώσει την Ιακωβινική Δικτατορία με μία αποφθεγματική λογική άρνησης της Δημοκρατίας για την σωτηρία της Πατρίδας. Αλλά έτσι, βέβαια, τα φώτα αυτά (των οψιμων αυτών «φωταδιστών») ξεθωριάζουν στα μάτια των πολλών και η δημιουργική («ρομαντική») αντίδραση στα φώτα που τελικά νίκησε εκεί όπου γεννήθηκαν αποκτά αίγλη…

*Αλλά, όπως έλεγε και ο Άγιος Νικόλαος Βελιμίβοβιτς στους «στοχασμούς περί καλού και κακού», ο Θεός είναι περισσότερο Θεός αγάπης παρά Θεός ισότητας.
**Εξαίρετες επισημάνσεις και παραθέματα σε όλα αυτά έχει δώσει και ο αείμνηστος Ι. Μ. Χατζηφώτης, π.χ. στο «Βυζάντιο και Εκκλησία», και πολλοί διδάχθηκαν αρρήτως από αυτόν, όπως έχω διαπιστώσει προσωπικά.
***αρκεί να δούμε την διαφορά μεταξύ του «προοδευτικού» γερμανικού ρομαντισμού του Χριστιανού Novalis και του όψιμου γερμανικού ρομαντισμού που προσβλέπει στο παρελθόν και το κύρος του με «νοσταλγία» επιστροφής.
Υ.Γ Για όλους αυτούς τους λόγους, μπορείτε να δήτε και να σκεφτήτε και την/επί της συλλογή/-ής υπογραφών που ξεκίνησε το περιοδικό Άρδην και η εφ. Ρήξη εδώ.