Ρωμαντισμός εναντίον καπιταλισμού

by

Moonlit-Night-8Όλο το τελευταίο διάστημα, από την 23η Απριλίου του 2010, όπου ο Γιώργος Παπανδρέου ανακοίνωνε την ένταξή μας στην νεροσυρμή χωρίς επιστροφή που αποδείχθηκε πως ήταν το πρώτο «Μνημόνιο κατανόησης»(MoU), έχουν μειωθεί οι περισσότερο «οικουμενικού» χαρακτήρα αναζητήσεις και συζητήσεις από τον δημόσιο λόγο, τουλάχιστον στο μέτρο που δεν εντάσσονται σε μια άμεσης χρησιμότητας πρακτική.

Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα που αφορούν την ιστορία των factory-workersιδεών και μάλιστα των ρηξικέλευθων ιδεών ανακινεί παραταύτα η πρόσφατη μετάφραση του δοκιμίου των Michael Lowy και Robert Sayre (Εκδ. Έρασμος, 09/2015, μτφ. Ρ. Πεσσάχ) «Ρομαντισμός εναντίον καπιταλισμού» με προλόγιση του καθ. Στ. Ροζάνη.
Αυτό το ζήτημα έχει να κάνει με την φύση όπως και την σύμφυση των κοινωνικοοικονομικών ρευμάτων του καπιταλισμού, του αντικαπιταλισμού/σοσιαλισμού, καθώς και του Διαφωτισμού και του Ρωμαντισμού.  Χαρακτηριστική πτυχή αυτού του ζητήματος είναι οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες που εμφανίστηκαν κατά τον Μεσοπόλεμο και ειδικά ο ναζισμός.

Υπήρξαν ορισμένοι που ισχυρίστηκαν –στην Ελλάδα αυτή η προβληματική εκφράστηκε με κυρίαρχο τρόπο στον δημόσιο λόγο ειδικά από την εποχή της νεοφιλελεύθερης/εκσυγχρονιστικής μετάλλαξης του ΠΑΣΟΚ- ότι ο ναζισμός κατάγεται από τον Ρωμαντισμό. Αντίθετα, άλλοι υποστήριξαν ότι ευρύτερα ο φασισμός κατάγεται από τον διαφωτισμό. Ο μακαριστός ιερομόναχος Σεραφείμ Ρόουζ είχε υποστηρίξει(βλ. «Μηδενισμός», εκδ. Μυριόβιβλος, Ιούλιος 2007) ότι ο ναζισμός διακρίνεται μεταξύ άλλων από ένα «πρακτικό ματεριαλισμό», ένα χυδαίο πρακτικίστικο πνεύμα, το οποίο, στα πλαίσια της «ποσοτικοποίησης του κόσμου», προσμετρά ακόμη και το σκήνωμα του νεκρού ανθρώπου με βάση την ποσότητα των ωφέλιμων υλικών που μπορεί να αποδώσει ως πρώτες ύλες για την Βιομηχανία. Προεξάρχουσα θέση στην υποστήριξη της θέσης της καταγωγής του φασισμού από τον διαφωτισμό κατέχουν οι [αριστερής προέλευσης] Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο της κοινωνιολογικής «σχολής της Φραγκφούρτης», με το μνημειώδες κοινό τους έργο, την «Διαλεκτική του Διαφωτισμού», καθώς και τα έργα του πρώτου «Το τέλος του Λόγου» και «Η έκλειψη του Λόγου». Στα καθ’ημάς ο Γ. Σεφέρης στα Ημερολόγιά του έβλεπε κατά τη διάρκεια του Β’ Π.Π. τον ναζισμό ως απόληξη του «επιστημονικού πολιτισμού της Ευρώπης». Οι Χριστιανοί αντιστασιακοί, τέλος, του «Λευκού Ρόδου» επικαλούνταν στις προκηρύξεις τους αποσπάσματα των Γερμανών Ρωμαντικών συγγραφέων Novalis και Schiller.

Ο Νικολάι Μπερντιάγεφ, ο μεγάλος Ορθόδοξος συγγραφέας της γαλλικής ρωσικής διασποράς, κατέτασσε στα απομνημονεύματά του τον εαυτό του στους ρωμαντικούς, διότι υπήρξε πάντα, όπως έλεγε, «αντικλασσικός». Οι Sayre και Lowy βρίσκουν τον πυρήνα που συνδέει όλους αυτούς τους συγγραφείς στην πεποίθηση ότι «μέσα στην νεωτερική καπιταλιστική πραγματικότητα κάτι πολύτιμο έχει χαθεί(…)Το παρόν στερείται ορισμένων ουσιωδών ανθρωπίνων αξιών που χάθηκαν: αξίες ποιοτικές, σε αντίθεση με τις ανταλλακτικές αξίες, που είναι καθαρά ποσοτικές, και οι οποίες κυριαρχούν μέσα στην νεωτερικότητα»(όπ.π., σελ. 13).

Μέσα σε αυτά τα πλαίσια πολλοί Ρωμαντικοί διαμορφώνουν τον πόθο τους για την μεταμόρφωση του «ξεπεσμένου παρόντος» σε μια «ουτοπική κοινότητα» (όπ.π., σελ. 14), η οποία συχνά συνδέεται πολύ στενά με την χριστιανική πίστη. Ο Ουίλλιαμ Μπλέηκ αναρωτιέται για την πραγματοποίηση της θείας παρουσίας στην Αγγλία πριν την εμφάνιση αυτών των «σκοτεινών σατανικών εργοστασίων», ενώ ο «πνευματικός αγώνας» τον οποίο προκηρύσσει δεν βρίσκει άλλο τέλος από «όταν θα έχουμε οικοδομήσει την Ιερουσαλήμ/Μέσα σε μια καταπράσινη και ευχάριστη Αγγλία» (όπ.π., σελ. 14-15).

Είναι άλλωστε πολύ χαρακτηριστική η σύμπτωση πολλών χριστιανών σοσιαλιστών με τους ρωμαντικούς σοσιαλιστές.  Σημαντικό παράδειγμα ο βρεττανικής καταγωγής John Ruskin(Τζον Ράσκιν, 1819-1900), ο οποίος καταγράφεται στην βιβλιογραφία υπό αμφότερες τις κατηγοριοποιήσεις. Οι Sayre-Lowy στο έργο τους «Εξέγερση και μελαγχολία» τον καταγράφουν ως ρωμαντικό σοσιαλιστή, ενώ ο Νικ. Μπερντιάγεφ στα νεανικά του έργα ως χριστιανό σοσιαλιστή, που πρέσβευε ένα είδος μη-βίαιου σοσιαλισμού «εκ των άνω». Ο ίδιος κατέγραφε σε κείμενά του συχνά την αγάπη που είχε για ειδικές μορφές της ρωμαντικής κουλτούρας όπως η «γοτθική αρχιτεκτονική». Άλλα παραδείγματα αντικαπιταλιστών/σοσιαλιστών Χριστιανών ρωμαντικών είναι ο Γάλλος λογοτέχνης Ονορέ ντε Μπαλζάκ, ενώ στην ίδια κατηγορία μπορούμε να εντάξουμε και τον Νικολάι Μπερντιάγεφ (Ορθόδοξος/νεορρωμαντικός). Ειρήσθω εν παρόδω, παράδειγμα επαναστάτη φιλέλληνα ρωμαντικού ήταν και ο ίδιος ο Λόρδος Βύρωνας, καθώς και ο Φρανσουά Ρενέ ντε Σατωμπριάν, ο οποίος συμμετείχε για ένα διάστημα στην κυβέρνηση του Ναπολέοντα, πριν την Παλινόρθωση.

Σύμφωνα με τους Sayre και Lowy, η κριτική που επεφύλαξαν στην καπιταλιστική νεωτερικότητα οι Ρωμαντικοί συγγραφείς εκτείνεται σε πέντε βασικούς άξονες: στην απομάγευση, ποσοτικοποίηση και μηχανοποίηση του κόσμου, την «ορθολογιστική αφαίρεση» και τη «διάλυση των κοινωνικών συνδέσμων». Στην καπιταλιστική νεωτερικότητα κυριαρχεί η «μοναξιά του πλήθους», και ο άνθρωπος αλλοτριώνεται σε  «εικόνα του μοναχικού εμπορεύματος».

Η ρωμαντική παράδοση εκτείνεται ως το σήμερα και ίσως η αναγέννησή της σε διάφορες μορφές και ειδικά σε νεανικές υποκατηγορίες πολιτισμού είναι ένα από τα πιο ελπιδοφόρα στοιχεία της κατά τα άλλα μάλλον «ανέμπνευστης» εποχής μας.

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , , ,

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: