Το ανήκειν, η παρακμή και ο αλιγάτορας

by

Crocodile signΣε κάποια παλαιότερη ανάρτηση του ιστολογίου, είχαμε διατυπώσει την άποψη ότι ένα μέρος της σύγχρονης παρακμής (…των κοσμοθεωριών, του πνεύματος, των ηθών, του έρωτα κ.λπ., κ.λπ.) οφείλεται στην ακατανίκητη τάση του ανθρώπου να ανήκει κάπου. Μάλιστα να ανήκει χωρίς να πιστεύει και χωρίς να έχει πειστεί για αυτό το κάπου. Αν υποθέσουμε επιπλέον πως υπάρχουν δύο κύριες και βασικότατες τάσεις, εκ των οποίων την μία μπορούμε να ονομάσουμε «mainstream» και την άλλη «εναλλακτική», υπάρχουν μόδες και  εξ ίσου ίσως και στην εναλλακτική τάση, οι οποίες, σαν μαγνήτες, και παρά την πραγματική τους αξία, θέλγουν και μαγνητίζουν. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για την Εκκλησία.
Κοιτάζοντας κανείς γύρω του, νομίζω και έχω τη γνώμη ότι διαπιστώνει πως μια από τις βασικότερες και πιο βαθιές αιτίες της συνολικότερης παρακμής μας είναι αυτή. Η πειθάρχηση δηλαδή στην όποια μόδα, σε ένα περιρρέον, ας πούμε, σχήμα συμπεριφοράς και νοοτροπίας, το οποίο, για να θυμηθώ κάποια αλληλογραφία του αγ. Θεοφάνη του Έγκλειστου που αναφερόταν στην ζωή σε μια ρωσική μεγαλούπολη, επιβάλλεται και δη μυστηριωδώς: Οι άνθρωποι που βρίσκονται υπό την κατοχή του δεν γνωρίζουν ούτε πώς ξεκίνησαν να συμμορφώνονται με αυτό το σχήμα ούτε γιατί ούτε την προέλευσή του, αλλά ούτε μπορούν (ή θέλουν) και να βγουν από την κατοχή αυτή και να «δραπετεύσουν», όπως περίπου γράφει μια νέα κοπέλα σχετικά στον ρώσο άγιο…
Μια ειδικότερη και συμπληρωματική, θα έλεγα, μορφή αυτού του προβλήματος είναι ο «αλιγάτορας». Είναι, δηλαδή, το πρόσωπο που, εκμεταλλευόμενο την εθελοδουλία και αφιλελευθερία των (σημερινών) ανθρώπων, με διάφορες και αξιοθαύμαστης ποικιλότητας και επινοητικότητας μεθόδους, κατορθώνει να επιβάλλεται πάνω στις ψυχές και τις συμπεριφορές των άλλων, «αξιοποιώντας» κατάλληλα όλα τα μέσα. Τα μέσα όπως το αξίωμα, το διακόνημα, η κοινωνική θέση, η κοινωνική υπόληψη, η γνωσιακή «σκευή» του, η προσποίηση και ο θεατρινισμός και άλλα τέτοια πολλά…


Ας κοιτάξουμε το θέμα από εκκλησιαστική άποψη:
ο γέροντας Σωφρόνιος του Έσσεξ έκανε την βασική διάκριση μεταξύ πειθαρχίας και υπακοής. Η πειθαρχία «φορέθηκε» πολύ στους χρόνους της επικυριαρχίας του ευσεβισμού. Θυμάμαι χαρακτηριστικά να συναντώ αυτήν την λέξη στον «προορισμό του ανθρώπου» του π. Ευσέβιου Ματθόπουλου, το κύριο δηλαδή πόνημα του ιδρυτή της «θρησκευτικής οργάνωσης» «Ζωή». Υπάρχουν και σήμερα πνευματικοί και ιεροκήρυκες που τους αρέσει πολύ αυτή η λέξη και την χρησιμοποιούν τακτικά στα «κηρύγματά του θ. λόγου» που κάνουν. Όμως, όπως έλεγε ο άγ. γέροντας Σωφρόνιος του Έσσεξ, στην Εκκλησία μιλάμε για υπακοή, η οποία, σε αντίθεση με την πειθαρχία, προϋποθέτει την ελεύθερη αποδοχή και προαίρεση, την θέληση και συνειδητή προσωπική απόφαση του ανθρώπου να ακολουθήσει αυτόν τον δρόμο, την κλήση. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός αναφέρει μέσα στην Φιλοκαλία το εξής εντυπωσιακό: ότι δηλαδή η λέξη «αρετή» παράγεται από το ρήμα «αιρούμαι», δηλαδή επιλέγω! Εάν κάτι δεν επιλέγεται (ελεύθερα μέσα από ένα «μενού» διαφορετικών και πολυποίκιλων επιλογών), πολύ απλά δεν είναι αρετή. Σε ό,τι αφορά δε τον μοναχισμό (που η σύγχρονη ελλαδική του τάση τείνει να εξιδανικεύει μία περίπου αδιάκριτη υπακοή στον γέροντα), ο Απόστολος Παύλος αναφέρει χαρακτηριστικά «πείθεσθε και υπείκετε τοις ηγουμένοις υμών». Με άλλα λόγια, η πειθώ προηγείται της υπακοής και είναι προϋπόθεσή της. Η ελευθερία άλλωστε και η προσωπικότητα με τα ειδικά κάθε φορά «ιδιώματα και γνωρίσματα» είναι τμήμα, αν δεν απατώμαι, του κατ’ εικόνα. Αυτό που είναι ένας Άγιος συγκεκριμένα είναι η «καλύτερη εκδοχή του εαυτού του», δηλαδή η καλύτερη εκδοχή της προσωπικότητάς του.
Αν μιλήσουμε για το θέμα της «εξατομίκευσης», της αλλοτρίωσης και της «μοναξιάς του πλήθους», που είναι χαρακτηριστικά της σύγχρονης κοινωνίας και του νεοφιλελευθερισμού, επίσης πρέπει κανείς να πει πως δεν είναι τα ελεύθερα πρόσωπα που δημιουργούν αυτήν την διάρρηξη του κοινωνικού ιστού και την αλλοτρίωση. Απεναντίας, προηγείται η αλλοτρίωση του κάθε προσώπου προς τον ίδιο του τον εαυτό, την «εσωτερική αλήθεια» και συνείδηση και, θα συμπλήρωνα για εμάς τους Χριστιανούς, τον Θεό. Και πως η πραγματική κοινωνία και η πραγματική αυτοθυσία ως ύψιστες μορφές αρετής μπορούν να προέλθουν μόνο εξ ελευθερίας και βαθύτατης συνειδητοποίησης.
Ένας άνθρωπος που σκέπτεται πραγματικά αδέσμευτα και ελεύθερα μπορεί να πράξει και να πράττει επ’ αόριστον το κακό. (Είναι αυτό που λέει κι ο Κόντογλου κάπου ο «ίσιος κακούργος».) Στην περίπτωση αυτή έχουμε εκ μέρος του Θεού αυτό που λένε οι Πατέρες «θεαρχική αδυναμία», δηλαδή τον σεβασμό του Θεού απέναντι στην προσωπικότητα και την ελευθερία του άλλου προσώπου- επειδή ακριβώς είναι αγαπώμενο πρόσωπο. Όμως, όταν ένας τέτοιος άνθρωπος αποφασίσει να κάνει το καλό, αποφασίσει να στραφεί δηλαδή προς το καλό, τότε πραγματικά έχει τις προϋποθέσεις να προχωρήσει σε αυτόν τον δρόμο, επειδή κάθε τι το οποίο έκανε ως εκείνη την στιγμή το πίστευε και το ασπαζόταν με ειλικρίνεια και εντιμότητα εσωτερική. (Για αυτό, ο Σαίρεν Κίρκεγκωρ συνήθιζε να αποκαλεί τον εαυτό του έναν «έντιμα σκεπτόμενο» άνθρωπο, υπονοώντας πως το να σκέφτεσαι έντιμα σε κάνει πραγματικό Χριστιανό στο τέλος-τέλος.) Απεναντίας, ένας άνθρωπος για διαφόρους λόγους ετεροπροσδιοριζόμενος δεν έχει τις προϋποθέσεις να προχωρήσει ούτε στο καλό από οποιαδηποτε άποψη ούτε προς το καλό συγκεκριμένα από πνευματική άποψη. Γιατί; Επειδή δεν πράττει το καλό επειδή βαθιά το πιστεύει, αλλά περισσότερο από τις περιστάσεις, από παθητική αποδοχή κάποιας παράδοσης, οικογενειακής, εθνικής ή άλλης, από τις συνθήκες και περιστάσεις, για να μην «δυσαρεστήσει» ενδεχομένως ορισμένα αυταρχικά πρόσωπα που τον επιβλέπουν κ.λπ. Είναι, δηλαδή, άνθρωπος των συμβάσεων, της συμβατικότητας. 
Τέλος, ένα πρόσωπο που ανήκει στον ανθρωπότυπο που ονομάσαμε «αλιγάτορα» έχει εντονότατη την τάση της «φιλαρχίας». Έχει δηλαδή το πάθος του κατεξουσιασμού των ψυχών και των άλλων ανθρώπων, από το οποίο θα λέγαμε πως ενδεχομένως αντλεί κάποια νοσηρή μορφή «ηδονής». Αυτό το πάθος ανήκει στα σαρκικά πάθη με την πρωταρχική τους έννοια (μέχρι τον 20ο αιώνα, όταν αναφερόταν η Εκκλησία σε σάρκα, πάθη της σάρκας σαφώς και δεν εννοούσε τα σεξουαλικά πάθη- μόνο), όπως το αναφέρει κάπου ο άγιος Σεραφείμ του Σάρωφ. Πώς σχετίζεται με την ακούσια πειθάρχηση σε σχήματα αντιλήψεων και συμπεριφοράς; Εμμέσως, πλην σαφώς. Δηλαδή με διάφορους, συνήθως υποδόριους, τρόπους που επινοεί προσπαθεί να κάμψει τις όποιες αντιστάσεις των άλλων προσώπων που έχει υπό την εξουσία ή υπό την επιρροή του και να τους χειραγωγεί έτσι αποτελεσματικά. Στο θέμα αυτό αναφέρεται και η ταινία «το πείραμα». Βέβαια, επειδή μιλάμε για ανθρωπότυπο και όχι για κάποιο πρόσωπο συγκεκριμένο, μπορεί ο καθένας να σκεφτεί πολλά πρόσωπα διαφορετικά που πληρούν σε διαφορετικό βαθμό κάθε φορά τις προϋποθέσεις αυτές…

Και τι γίνεται όμως με τον «γνωσιολογικό σχετικισμό», θα πει κανείς; Υπάρχει απόλυτη αλήθεια; Δεν πρέπει να υπάρχει επίσης ένα είδος αυθεντίας στις σχέσεις δασκάλου-μαθητή, γονέα- παιδιού, Κράτους-πολίτη, κυρίου-δούλου(παλαιότερα) κ.τ.λ.;
Το πρόβλημα είναι πως τα δύο θέματα δεν σχετίζονται ουσιαστικά. Δηλαδή το ότι υπάρχει απόλυτη αλήθεια δεν σημαίνει και δεν συνεπάγεται πως θα την επιβάλουμε. Απεναντίας, θα έλεγε κανείς πως ο απόλυτος σεβασμός της ελευθερίας και της προσωπικότητας του άλλου, δηλαδή του κατ’ εικόνα, είναι σημαντικότατο μέρος της απόλυτης αλήθειας που υπάρχει. Σε ό,τι αφορά δε την αυθεντία, η αληθινή αυθεντία είναι πραγματικά ένα πολύ σπάνιο φαινόμενο.
Ο γέροντας Σέργιος Chevitch των Παρισίων ήταν αυθεντία αλλά δέχτηκε «πνευματικά παιδιά» τους Λόσσκυ και Νικόλαο Μπερντιάγεφ μετά από επανειλημμένες εκκλήσεις και παρακλήσεις και των δύο, ενώ κοντά του, κατόπιν τούτου, ζούσαν την «ελευθερία των τέκνων του Θεού». Από την άλλη, ας σκεφτούμε πόσο επικίνδυνο είναι να παραχωρήσουμε τον τίτλο και τα δικαιώματα της αυθεντίας σε ένα πρόσωπο όπως είναι, στην ακραία περίπτωση, ο αλιγάτορας, οποιοδήποτε αξίωμα και αν έχει αυτός. Αν του παραχωρήσουμε κάτι τέτοιο, τότε θα εφαρμοστεί εκείνο το ρητό με τον τυφλό που οδηγεί τον τυφλό. Και ο αλιγάτορας σίγουρα είναι τυφλός και δεν βλέπει ως πέρα από την μύτη του, αλλά εξίσου τυφλοί θα είμαστε κι εμείς, εάν δεν δραπετεύσουμε από την τυραννία του.

Με αυτά και με αυτά, το ιστολόγιο σας εύχεται από καρδιάς καλό Φθινόπωρο, καλά κουράγια σε όλες τις δυσκολίες και προσοχή στα τυραννικά σχήματα και στους αλιγάτορες…🙂

Ετικέτες: , , , , , , , , , , , , , ,

2 Σχόλια to “Το ανήκειν, η παρακμή και ο αλιγάτορας”

  1. undisputed Says:

    Πολλύ καλό το άρθρο φιλαλήθη!

  2. philalethe00 Says:

    Να είσαι καλά!!!🙂
    Ευχαριστούμεν για την προσεκτική ανάγνωση!🙂

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: