Κριτική στις (λογοτεχνικές) κριτικές του Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου

by

Λοιπόν, είχα την χαρά αυτές τις ημέρες να διαβάζω ένα καλό και ενδιαφέρον βιβλίο του γνωστού κριτικού και συγγραφέα Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου. Το όνομά του είναι «Τα πρόσωπα και τα κείμενα», και ειδικά ο Ε’ τόμος. Ο συγγραφέας αναφέρεται εκεί καθολικώς και γενικώς σε πολύ σημαντικούς ποιητές και λογίους της γενιάς του, είτε αυτήν την ονομάσουμε νεορομαντική είτε νεοσυμβολιστική(τα δύο ρεύματα εξ άλλου συνδέονται στενά, από ό,τι φαίνεται) είτε οποιαδήποτε άλλη ετικέτα βάλουμε. Αυτοί είναι οι Μ. Μαλακάσης, ο Τ. Άγρας, ο Κ. Καρυωτάκης και ο Λ. Πορφύρας.

Με όλη την εκτίμηση και τον σεβασμό που έχω στον Ι.Μ. Παναγιωτόπουλο, θεωρώ ότι σε ορισμένα σημεία η ερμηνεία του πάσχει σημαντικότατα, διότι προσπαθεί εμφανώς να εφαρμόσει θεωρίες του φροϋδισμού και μάλιστα της λεγόμενης τότε ψυχιατρικής[διότι αυτο είναι] σχολής της  (φροϋδικής) Ψυχανάλυσης. Βέβαια, δεν είναι ο μόνος. Αλλά το αποτέλεσμα που προκύπτει, όταν εφαρμόζονται τέτοια ερμηνευτικά κλειδιά, μάλλον αμαυρώνεται, μάλιστα όταν αυτά γενικεύονται και καθολικεύονται, δηλαδή θεωρούνται καθοριστικά για το έργο αυτών των ανθρώπων.

Ο Νικολάι Μπερντιάεφ έγραφε κάπου ότι ο μαρξισμός όπως και ο φροϋδισμός θέλει να είναι βασικά μια ΑΠΟΜΥΘΟΠΟΊΗΣΗ. Δηλαδή θέλει να αποκαλύψει τα κρυφά κίνητρα μέσα στην Ιστορία, που είναι …οικονομικά. Ο μαρξιστής, δηλαδή, θέλει να φωνάξει [με την εξαίρεση μάλλον των Μαρξ και Ένγκελς] ο τάδε και ο δείνα είναι μεγαλοαστός και μικροαστός, για αυτό τα λέει και τα κάνει αυτά. Ο φροϋδιστής, από την άλλη, ανακαλύπτει παντού …σεξουαλικά κίνητρα! Όταν διάβαζα παλαιότερα τους αφορισμούς του Καρλ Κράους για την ψυχιατρική/ψυχανάλυση , δεν πίστευα καν ότι μπορούσαν κάποιοι άνθρωποι να τα λένε σοβαρά όλα αυτά. Ο Κράους έλεγε χαρακτηριστικά τα εξής:

Τα πάντα με βάση την θεωρία της εξιδανίκευσης, ακόμη και η αγάπη και η τέχνη(εδώ είμαστε), λογίζονται ως διοχέτευση της libido, μια «αποπνευμάτωσή» της, όπως θα έλεγε και ο συγγραφέας μας. Παραδείγματος χάριν, ας σκεφτούμε τον «Φάουστ» του Γκαίτε, που έχει και τόσες αρχαιοελληνικές επιδράσεις. Αυτό είναι ένα έργο που κατατάσσεται στα κορυφαία της νεώτερης Λογοτεχνίας και δη της «Ρομαντικής» λογοτεχνίας. Όχι, όμως, έλεγαν οι Ψυχαναλυτές αυτοί, δεν παρά μια εξιδανικευμένη μορφή μιας επιθυμίας του Γκαίτε για …κατά μόνας γενετήσια πράξη. Βεβαίως, με όλα αυτά ο Κράους είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι «οι ψυχαναλυτές δεν είναι καλά» και πως τα είχαν χαμένα, κοινώς -και αυτοί βέβαια εννοείται ότι τον έβγαλαν «ιδεοληπτικό της γλώσσας»(!!). Ο Κράους είχε κάποτε γράψει αυτόν τον θαυμάσιο αφορισμό: «Ο Θεός έκανε τον άνθρωπο από την λάσπη. Ο ψυχαναλυτής τον ξαναγυρίζει στην λάσπη».

Αλλά, αν μου επιτρέπεται λόγω λύπης η επισήμανση, και ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος , αν διαβάσετε τι έγραφε(έτος έκδοσης το 1948) για αυτούς τους μεγάλους και πολύ ευαίσθητους της νεώτερης ποίησης, θα δείτε ότι «τους γέμισε λασπουριά» χωρίς λόγο. Ο ίδιος θεωρούσε τότε ότι έλεγε ίσως τα πράγματα με το όνομά τους, ότι υπερέβαινε κάποιες συμβάσεις. Έτσι, λοιπόν, σε όλους, και τον Τέλλο Άγρα και τον Καρυωτάκη ανακάλυψε τον ηδονοθήρα, τον κινούμενο από την γενετήσια ζωτική δύναμη. Στο  Καρυωτάκη, υπάρχουν, έστω, κάποιες εκφράσεις που μπορεί να μας φέρουν στον νου κάτι τέτοιο, και επίσης κάποιες λεπτομέρειες του βίου του. (Από την άλλη , βέβαια, υπάρχει και μια πολύ μεγάλη ευαισθησία και ευγένεια και λεπτότητα ψυχής -και αναφέρομαι και στα λιγοστά ερωτικά ποιήματα που έγραψε…) Αλλά στον Τέλλο Άγρα, που δεν θα μπορούσε λόγω (πάρα πολύ «μικροαστικής») ιδιοσυγκρασίας να γράψει κάτι τέτοιο ποτέ; Εκεί, ο καλός συγγραφέας και κριτικός μας ανακαλύπτει κάποιους στίχους που έγραψε κάποτε και ήσαν αθυρόστομοι και μάλλον πολύ ηδυπαθείς. Από αυτό λέει ουσιαστικά καταλαβαίνουμε όλο του το έργο.  Και ας έχει παρατηρηθεί ότι ο Άγρας ξέρει και χρησιμοποιεί πολύ καλά  -και πιθανότατα πιστεύει!- όλους τους εκκλησιαστικούς όρους για όλα αυτά τα πράγματα -την αμαρτία, την οποία φοβάται και αποφεύγει.

Ο μόνος που γλύτωσε είναι ο υπερβολικά Χριστιανός και καρτερικός Λ. Πορφύρας. Αυτός το πολύ να βρούμε κάτι σαν μια «ματαιωμένη πρώιμη αγάπη» -και την βρίσκει πράγματι ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος σε κάποιες εξομολογήσεις του συγγραφέα σε ταβερνεία και κάποιους λίγους στίχους του! Αλλά γλιτώνει πράγματι από όλες τις φροϋδικού τύπου ψυχαναλύσεις; Όχι, δεν γλυτώνει, διότι ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος βρίσκει μάλλον …»σύμπλεγμα κατωτερότητας» βάσει της ψυχανάλυσης στον Λ. Πορφύρα. Γιατί; Διότι δεν υπάρχει αντίσταση και διαμαρτυρία σε αυτόν, στην αδυσώπητη μοίρα που τον έχει καθυποτάξει σε μια ζωή ματαίωσης -με τις χίμαιρες να περνάνε μόνο από τα «ψιχαλισμένα μάτια» του, όπως λέει ο συγγραφέας. Είναι αυτό όμως …»σύμπλεγμα»; Βεβαίως, αν το ορίσουμε έτσι, έτσι είναι: Α=Α. Όπως θέλουμε ορίζουμε και την υγεία και την νόσο και μετά ετικετάρουμε τους πάντες, όσους διαφωνούν με τις ιδέες μας. Μήπως όμως είναι κάτι σαν χριστιανική εγκαρτέρηση; Μήπως χριστιανική υπομονή και καρτερία; Προσωπικά αυτά μου φαίνονται πολύ -πολύ πιθανότεροι καταλληλότεροι όροι, εκτός από πιο καλόπιστοι.

Με όλα αυτά, δεν έχω σκοπό ούτε να κατακρίνω ούτε να μειώσω ακόμη τον μεγάλο αυτό συγγραφέα. Ο σπουδαίος κριτικός Γ. Χατζίνης είχε γράψει κάποτε ότι πίσω από τα πολλά και ιδιαίτερα στομφώδη, όπως τα χαρακτηρίζει, γραψίματά του Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου, έβλεπε κι αυτός με την σειρά του τον «απελπισμένο εραστή», δηλαδή αυτόν που έχει απελπιστεί στον έρωτα, θα λέγαμε με άλλα λόγια. [Ο ίδιος του είχε μιλήσει, ως πρώτο του κίνητρο, για «πόθο της ζωής και horror vacui(=ο τρόμος του κενού)».]  Όμως, προσωπικά, δεν βρίσκω καθόλου σωστές όλες αυτές τις απόψεις· απεναντίας, τις βρίσκω και υπεραπλουστευτικές και οπωσδήποτε ιδιαίτερα προσβλητικές για ένα άνθρωπο και το έργο του. Για ένα άνθρωπο που είναι βασικά εκ της κατασκευής του «εραστής του απολύτου», όπως θα έλεγε και ο Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, και που «θρώσκει άνω» και συνεχώς το αγνοούμε…

Και κυρίως όλα αυτά γράφονται, για να τα έχει κατά νου όποιος από εσάς διαβάσει τα πολύ- πολύ αξιόλογα και άκρως ενημερωτικά -και βαθυστόχαστα γενικώς- βιβλία του…

Advertisements

Ετικέτες: , , , , , , ,

6 Σχόλια to “Κριτική στις (λογοτεχνικές) κριτικές του Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου”

  1. ΓΡΦΤΞ! Says:

    Εξαιρετικές οι επισημάνσεις σου Φιλαλήθη μου.
    Σε ευχαριστούμε που μας βοηθάς να καταλάβουμε.

    Θα κρατήσω από όλα τη θαυμάσια φράση:

    «Ο Κράους είχε κάποτε γράψει αυτόν τον θαυμάσιο αφορισμό: “Ο Θεός έκανε τον άνθρωπο από την λάσπη. Ο ψυχαναλυτής τον ξαναγυρίζει στην λάσπη”.

    Ο Θεός να μας φυλάει από την έπαρση των τυπικών ή ατύπων Ψυχαναλυτών!

  2. philalethe00 Says:

    @ΓΡΦΤΞ!
    Εγώ ευχαριστώ για την προσεκτική ανάγνωση!
    Πραγματικά, αυτή η φράση είναι καταπληκτική και συνοψίζει αυτά που θέλω να πω και την έχω αντλήσει από το παρακάτω πολύ ωραίο και αξιανάγνωστο βιβλίο:
    http://www.biblionet.gr/book/120714/Szasz,_Thomas_S./%CE%91%CF%86%CE%BF%CF%81%CE%B9%CF%83%CE%BC%CE%BF%CE%AF
    Αμήν! 🙂

  3. ΓΡΦΤΞ! Says:

    😉
    Καλή συνέχεια!

  4. philalethe00 Says:

    Ευχαριστώ πολύ- επίσης!

  5. Γιάννης Says:

    ένας καθηγητής μου στο σχολείο μού είχε προτείνει να διαβάσω Ι.Μ.Π. για να γράφω καλύτερα…Ε, δεν έχω διαβάσει βαρετότερα κείμενα! Τώρα αυτό, με τον ηδονοθήρα Καρυωτάκη μού θύμισε έναν τίτλο ανθολογίας Παλαμά: «σαρκολατρία (!) η άγνωστη [ή κρυφή; δεν θυμάμαι] πλευρά του Παλαμά»

  6. philalethe00 Says:

    @Γιάννης
    Γιάννη, καλησπέρα και καλό μήνα!

    Να σου πω, εγώ βρήκα -έχοντας ενδιαφέρον πολύ πάντα στην θεματολογία των κειμένων- αξιοσημείωτα γενικώς αυτά που γράφει ο συγγραφέας, απλώς θεωρώ πως σε κάποια σημεία γίνεται αδιάκριτος προς τα πρόσωπα που κριτικάρει και σε κάποια άλλα υπερβολικά σίγουρος για ερμηνείες που είναι τουλάχιστον «επισφαλείς», δηλαδή αβέβαιες!

    Νομίζω πως το ξέρω αυτό το βιβλιαράκι που αναφέρεις- όμως, ακόμη και αν υποθέσουμε ότι δεν υπάρχει καν τέτοια πλευρά στον Παλαμά(δεν έχω ασχοληθεί πολύ μ’ αυτόν) έχει μια διαφορά να πεις ότι είναι μια πλευρά, ένα στοιχείο, από το να πεις ότι είναι ….όλος ο άνθρωπος. Δυστυχώς, ο Ι.Μ.Π. με λύπησε πολύ σε αυτό, διότι βρίσκω ότι έχει πολύ επιπόλαιη ερμηνεία και εκχυδαΐζει τα πάντα…

    Ευχαριστώ για το σχόλιο!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s


Αρέσει σε %d bloggers: